А.Ариунзаяа: Нийгмийн даатгалын шинэчлэлийн үр дүнд олон эх үүсвэрээс тэтгэвэр авах нөхцөл бүрдэнэ

Өнгөрсөн долоо хоногийн Засгийн газрын хуралдаанаар Нийгмийн даатгалын багц хуулийг хэлэлцэн дэмжиж УИХ-д өргөн мэдүүлэхээр болсон. Үүнтэй холбоотойгоор нийгмийн даатгалын өнөөгийн байдал, шинэчлэл, Хувийн нэмэлт тэтгэврийн тухай хуулийн төслийн талаар Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд А.Ариунзаяатай ярилцлаа.

-Нийгмийн даатгалын багц хуулийг УИХ-д өргөн барихаар болчихлоо. Ажил хөдөлмөр эрхэлж байгаа  болон тэтгэвэр, тэтгэмж авч байгаа  хүн бүртэй холбоотой асуудал учраас манай улсын нийгмийн даатгалын өнөөгийн тогтолцоо ямар байгаа талаар ярилцлагаа эхэлье?

-Урт хугацааны том сэдэв учраас эхнээс нь яривал цэгцтэй байх. Манай оронд 1990-ээд оноос эдийн засаг, нийгмийн бүхий л хүрээнд өөрчлөлт, шинэчлэлт хийгдэж, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үйл явц эрчимтэй өрнөж байсан цаг үед  дан ганц улсын төсвөөс санхүүждэг байсан нийгэм хангамжийн тогтолцоог өөрчилж төр, иргэн, хуулийн этгээд харилцан хариуцлага хүлээж, шимтгэл төлж сан бүрдүүлэх, уг сангаас даатгуулагчид учирсан нийгмийн шинжтэй эрсдэлийг хуваалцах үндсэн концепци бүхий нийгмийн даатгалын шинэ тогтолцооны үндэс суурийг тавьсан.

Нийгмийн даатгалын багц хуулийг УИХ-аас 1994 онд баталж, 1995 оноос мөрдөж эхэлснээр Монгол Улсад хуваарилалтын зарчим дээр суурилсан, төрийн нийгмийн даатгалын эрх зүйн орчин бүрдэж, өнөөдрийг хүртэл ихэнх хүмүүсийн нийгмийн баталгааг хангаж байна. Монгол Улсын ажиллах хүчний 80 орчим хувь нь нийгмийн даатгалд даатгуулж, жилд дунджаар давхардсан тоогоор 700 мянга орчим хүнд нийгмийн даатгалын сангаас  2.4 орчим их наяд төгрөгийн тэтгэвэр, тэтгэмж, төлбөр олгож байна.

УИХ-аас “Төрөөс тэтгэврийн шинэчлэлийн талаар баримтлах үзэл баримтлалыг 1999 онд баталсан. Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийн нэрийн дансны тухай хуулийг 2000 оноос мөрдөж эхэлснээр цалинд үндэслэн тэтгэвэр бодох аргыг өөрчилж, 1960 оноос хойш төрсөн иргэдийн төлсөн шимтгэлийг хийсвэрээр бүртгэж, цалин хөлсний өсөлтийн гурван жилийн дундаж хүүгийн хэмжээгээр хийсвэрээр нэмэгдүүлэн тооцож, бүртгэсэн нийт дүнг амьдрах хугацааны илэрхийлэлд хуваах замаар тэтгэвэр тогтоох аргыг нэвтрүүлсэн. Энэ нь хэдийгээр хуримтлалын зарчимтай төстэй  боловч зөвхөн өндөр насны тэтгэвэр бодох аргыг тодорхой насны иргэдэд хамаарахаар өөрчилж, мөн хуваарилалтын зарчмын агуулгыг хадгалсан.

-Монгол Улсын нийгмийн даатгалын шинэ тогтолцоог нэвтрүүлэхдээ даатгалын хуваарилалтын зарчимд тулгуурласан тухай ярилаа, энэ талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөхгүй юү?

-Дэлхийн улс орнууд тэтгэврийн даатгалыг хөгжүүлэхдээ хуваарилалтын буюу эв санааны нэгдлийн, хуримтлалын, хагас хуримтлалын гэсэн гурван үндсэн аргыг голчлон хэрэглэж байна. Нийгмийн даатгалын хуваарилалтын арга нь ажил хөдөлмөр эрхэлж буй иргэд даатгалын санд шимтгэл төлснөөр хожим нь тэтгэвэр, тэтгэмж авах эрхээ баталгаажуулахад чиглэгддэг. Өөрөөр хэлбэл, тухайн даатгуулагчийн сарын цалин хөлсний дундаж хэмжээ, шимтгэл төлж ажилласан хугацаанаас хамаарч тэтгэврийг тогтооно. Дэлхийн улс орны бараг дөрөвний гурав нь нийгмийн даатгалын тогтолцоогоо хуваарилалтын зарчимд тулгуурлан хөгжүүлж байна. Тухайлбал, төрийн тэтгэврийн даатгалын системийг 1889 онд нэвтрүүлж, нийгмийн хамгааллын салбартаа анхдагч орон болсон Герман улс 1957 оноос хуримтлалын тогтолцоогоо хуваарилалтын зарчимд шилжүүлэн өнөөг хүртэл амжилттай хэрэгжүүлж байна. Харин тэтгэврийн даатгалын хуримтлалын арга нь тухайн даатгуулагчийн төлсөн шимтгэл хуримтлагдан, тодорхой хүүгээр өсч, тэтгэврийн насанд хүрээд хуримтлагдсан мөнгийг цаашид амьдрах хугацааны илэрхийлэлд хуваах замаар тэтгэвэр хэлбэрээр авахыг хэлдэг. Мөн хагас хуримтлалын зарчим нь хуваарилалтын болон хуримтлалын зарчмын хосолсон хэлбэр юм.

-Аливаа шинэчлэл, өөрчлөлтийг хийхэд тийм амар биш. Энэ үүднээс олон талаас  эрсдэлээ бас тооцсон байх. Хуримтлалын тогтолцооны эерэг болон сөрөг тал нь юу вэ?

-Хуваарилалтын тогтолцооны давуу тал нь тэтгэвэр авагч насан туршдаа тэтгэвэр авах нийгмийн баталгаа хангагдах, төрөөс баталгаа өгдөг учраас тэтгэвэр авагчид эрсдэл багатай, тэтгэврийн хэмжээ ажилласан жил, хөдөлмөрийн хөлснөөс хамаардаг ба авах тэтгэврийн доод хэмжээ тодорхой байдаг. Эсрэгээрээ энэ тогтолцооны сул тал нь улсын төсвийн ачаалал нэмэгдэх, өвлөгдөх боломжгүй, хүн ам зүйн үзүүлэлт сангийн тогтвортой байдалд шууд нөлөөлдөг. Гэхдээ өнөөдрийн манай тэтгэврийн нэг төрөл болох тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэр бол өвлөгдөж буй нэг хэлбэр юм. Харин хуримтлалын тогтолцооны давуу талыг тодруулбал,  тэтгэврийн хэмжээ төлсөн шимтгэлтэй уялдаатай шударга тогтоогдох, тэтгэвэр өвлөгдөх боломжтой, улсын төсвийн ачаалал буурах, хөрөнгө оруулалтын удирдлага сайжирснаар сангийн тогтвортой байдал хангагдах, тэтгэврийн хэмжээ нэмэгдэх, улс орны эдийн засагт эерэг нөлөөтэй бол сул тал нь бага шимтгэл төлбөл тэтгэврийн хэмжээ бага тогтоогдох, хөрөнгө оруулалтын менежмент муу бол сангийн тогтвортой байдал алдагдах эрсдэлтэй.

-Нийгмийн даатгалын тогтолцоог шинэчлэх тухай багагүй хугацаанд яригдаж байна. Нийгмийн даатгалын шинэчлэлийн шаардлага, тулгамдсан асуудлыг тодруулахгүй юү. Өнөөдөр манай улсад үнэхээр хэрэгтэй өөрчлөлт, шинэчлэл мөн үү?

-Манай улсын нийгмийн даатгалын тогтолцоонд шинэчлэл хэрэгтэй юу гэвэл хэрэгтэй. Гэхдээ бид энэ чухал асуудалд хөнгөн хуймгай хандаж болохгүй. Судалгаа, мэдээлэл олон талын байр суурь гээд бүх талыг оролцуулах нь чухал. Бүгдээрээ хэлэлцвэл буруугүй гэдэг шүү дээ. Нийгмийн даатгалын шинэчлэл хийх талаар үе үеийн Засгийн газар, нийгмийн хамгааллын асуудал эрхэлсэн яам, гадаад, дотоодын судлаач, мэргэжлийн  байгууллага судалгаа хийж, санал дүгнэлтээ илэрхийлсэн байдаг. Нийгмийн даатгалын тухай хууль батлагдсанаас хойших хугацаанд орсон 26 удаагийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр нийгмийн даатгалын хамрах хүрээг өргөтгөх, үйлчилгээний нэр төрлийг нэмэгдүүлэх, ажил олгогч, даатгуулагчийн шимтгэлийн хувь хэмжээг өөрчлөх, нийгмийн даатгалын удирдлагын тогтолцоог боловсронгуй болгох зэрэг тэтгэвэр авагч, даатгуулагчийн эрх ашигт нийцсэн олон арга хэмжээг хуульчлан хэрэгжүүлсэн.

Нийгмийн даатгалын шинэчлэх шаардлагыг хууль эрх зүйн үндэслэл талаас авч үзвэл, Алсын хараа-2050 Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн бодлого, Монгол Улсыг 2021-2025 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл, Монгол Улсын Засгийн газрын 2020-2024 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөр, Төрөөс тэтгэврийн шинэчлэлийн талаар баримтлах бодлого /2015-2030/ зэрэг баримт бичигт нийгмийн даатгалын тогтолцоог боловсронгуй болгох талаар дэвшүүлсэн зорилт арга хэмжээг хэрэгжүүлэх зорилгоор нийгмийн даатгалын багц хуулийн төслийг боловсруулах шаардлагатай болсон. Практик шаардлага талаас нь нийгмийн даатгалын тулгамдсан асуудлыг тодорхойлж болно.

Нэгдүгээрт, ажиллах хүчний тоо буурч, тэтгэвэр авагчдын тоо нэмэгдэнэ. Судалгаа, тооцооллоос үзэхэд өндөр насны тэтгэвэр авагчдын тоо 2025 онд 2020 оныхоос 80-аад мянгаар өсч 400.0 мянга болох бөгөөд 2030 онд 500  гаруй мянга, 2045 онд 810 гаруй мянгад хүрэх, мөн 2020 оны байдлаар 10 шимтгэл төлөгчид 5 тэтгэвэр авагч ногдож байгаа бол энэ үзүүлэлт 2030 онд 7, 2040 онд 8, 2080 он гэхэд 10 болох хэтийн тооцоолол байна.

Хоёрдугаарт, хүн амын дундаж наслалт нэмэгдэнэ. 2020 оны байдлаар хүн амын наслалт 76.2 байгаа бөгөөд 10 жилийн өмнөх түвшинтэй харьцуулахад 4.1 нэгжээр өссөн.

Гуравдугаарт, тэтгэвэр авагчдын тэтгэвэр тогтоолгосноос хойш амьдрах хугацаа нэмэгдэнэТооцооллоос харахад 2019 оны байдлаар 55 насандаа тэтгэвэр тогтоолгосон иргэн 26 жил тэтгэвэр авч байгаа бол 2040 онд 28.7 жил, 60 насандаа тэтгэвэр тогтоолгосон хүн 17 жил тэтгэвэр авч байгаа бол 2040 онд 20.9 жил болж нэмэгдэхээр байна.

Дөрөвдүгээрт, нийгмийн даатгалын хамрах хүрээг өргөтгөх шаардлагатай. Малчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчдийн дийлэнх хувь нь нийгмийн даатгалд хамрагдахгүй байгаа нь ирээдүйд эдгээр иргэдийн нийгмийн баталгаа алдагдаж, улмаар халамжийн зардал өсөж, улсын төсвийн ачааллыг нэмэгдүүлнэ.

Тавдугаарт, тэтгэврийн даатгалын сангийн алдагдал нэмэгдэж байна. Тэтгэвэрийн даатгалын сангийн алдагдлын ДНБ-д эзлэх хувь 2019 оны байдлаар 1.6 хувь байна. 2045 он гэхэд энэ үзүүлэлт 8 хувьд хүрэх төлөвтэй.

Үргэлжлэлийг энд дарж уншина уу

займ на карту быстро онлайн credit-n.ru займ до зарплаты онлайн на карту
Холбоотой мэдээлэл

Comments are closed.