Б.Баатархүү:Цагаан сар бол эв нэгдлийн баяр

Монголын цагаан сар намрын улиралд болдог байсан гэх мэдээлэл ч бий. Тэгэхээр энэ бүх асуултанд оносон тайлбар хэрэгтэй боллоо. Тиймээс түүхийн ухааны доктор Б.Баатархүүтэй энэ сэдвээр ярилцлаа.

-Цагаан сарыг Монгол түмний их баяр гэж нэрлэдэг. Гэвч яг хэдий үеэс эхэлж тэмдэглэж ирсэн талаар тодорхой мэдээ мэдээлэл алга. Та энэ талаар мэдээлэл өгөхгүй юу?

-Цагаан сарын баярын тухай ярихын тулд эхлээд хэзээ үүссэн, ямар учиртай баяр вэ гэдгийг дурьдах хэрэгтэй байх л даа. Цагаан сар бол маш эртний баяр юм. Судлаачид Хүннү, Сүннүгийн үеэс үүсэлтэй баяр гэж тайлбарладаг. Энэ баярыг сүүн сар, хувь сар гэж нэрлэдэг байсан. Зарим нутагт “хувилгаан сар” гэж нэрлэж байсан гэх мэдээлэл байна. Харин одоо бүх нийтээрээ цагаан сар гэж нэрлэн баярлаж байна.

13-р зуунаас өмнө бол цагаан сарыг хувь сар гэж нэрлэдэг байсан. Мөн намрын улиралд тэмдэглэдэг байсан гэдэг. Өөрөөр хэлбэл намрын улирал бол идээ цагаа элбэг дэлбэг тийм үе л дээ. Эрт үед ан гөрөө хийдэг хийсэн ангийн махаараа тахилга хийж тэндээсээ өөрсдийн овог аймгийн гишүүддээ хувь тараадаг байсан байна. Тиймээс л хувь сар гэж нэрлэх болсон. Одоо ч гэсэн хөдөө айлууд өвлийн идшээ хийгээд хувь мах, гэр мах гээд айлууддаа тараадаг. Энэ нь хувь сарын баяраас уламжлагдан үлдсэн өв соёл юм.

Айлд ороход ахмад настнууд “бүтүүлэг ид”, “цагаалга амс” гэдэг. Бүтүүлэг маань өөрөө хувь сарын баярын бэлэгдэл буюу махан идээ. Харин цагаан сар бол ерөөсөө төрийн баяр юм.

Цагаан сарыг төрийн хэмжээнд тэмдэглэж эхэлсэн үе бол 1206 оны бар жилийн бар сард Чингис хаан Их Монгол улсаа байгуулаад намар тэмдэглэдэг байсан цагаан сарын баярыг хавар тэмдэглэдэг болсон.

Цагаан сарын баяр бол цогц баяр юм. Жишээ нь: Төрийн баяр, өвлийг өнөтэй давсны баяр, нас нэмсний баяр, нэг ураг төрлийнхөн, ах дүүсийн баяр юм.

– Хувь сараар ирсэн ах дүү, төрөл төрөгсдөдөө хувь мах тараадаг байсан гэлээ. Тэгвэл цагаан сараар ирсэн зочиндоо бэлэг өгдөг энэ уламжлал нь хувь тараадагтай холбоотой юу. Ер нь бэлэг өгөх нь зөв үү?

-Хуучин уламжлалаар бол цагаан сараар бэлэг гэхээсээ илүү хувь өгдөг байсан. Энэ нь малчид өвлийн идшээ гаргаад хувь мах тараадаг байсантай адил. Түүнээс гадна хүүхдийн гарыг хоосон гаргаж болохгүй гэсэн уламжлал бий. Харин өнөө цагт ирсэн бүх зочдод бэлэг өгөхийг чухалчилдаг болж. Бэлэг өгөх нь сайн, муу гэж хэлэх нь зохимжгүй. Гагцхүү зөв бэлгээ л сонгох ёстой.

-Баярын ширээнд шүүс/ууц/ тавьдаггүй байсан гэж сонссон. Хэзээнээс баярын ширээнд шүүс тавьдаг болсон бэ?

-Цагаан сарын бүтүүний ёс нь өөрөө махан идээний ёс юм. Хуучин уламжлалаар айл бүр ууц тавьж тавьдаггүй байлаа. Ер нь бол мах тавьдаг байсан. Гэхдээ тавихдаа сүүлгүй жижиг ууц тавьдаг байсан. Харин хангай газрын ой тайгийн хүмүүс ангын мах, зарим нутагт өвчүү, далд дөрвөн өндөр буюу хүндэт идээгээ тавьдаг байсан. Одоо цагт айл бүр л нийтээрээ ууц тавих ёстой юм шиг ойлголттой болж. Өндөр Гэгээн Занабазарын үеэс ууц тавих ёс дэлгэрсэн гэдэг. Гэхдээ л айл бүр ууц тавиад байдаггүй байжээ.

Баярын үеэр бүтэн хониор өргөл өргөдөг байсныг болиулж, ууцаар нь бүтэн хонийг төлөөлүүлдэг болсон. Өндөр Гэгээн Занабазар таалал төгсөхийн өмнө шавь нартаа хандаж “миний өмнө хонины ууц тавиад таллаж байгаагаар зураарай. Монгол хүн өлсөх учиргүй. Амны хишигтэй байх ёстой” гэж хэлж байжээ. Үүнээс хойш хонины ууц нь бүтэн хонийг, мөн Монгол түмнийг амны хишигтэй байхыг бэлгэддэг болсон.

-Тэгэхээр ууц тавих нь буруу биш гэж ойлголоо. Гэхдээ ахмад гэлтгүй залуучууд ч гэртээ ууц тавиад л сүртэй баярладаг болсон байна. Энэ зөв үү?

-Өрх тусгаарласан айл болгон цагаан сарын баярыг тэмдэглэж, шинэ сараа гаргах ёстой. Тийм учраас залуу гэр бүл гурван үе идээ засдаг гэж ахмадууд зөвлөдөг. Түүнээс дээш тав, долоо, ес, төрийн дээд хүмүүс арван гурав үе засдаг. Харин махны хувьд залуу гэр бүл далд дөрвөн өндөр тавьж болно заавал ууц тавих шаардлага байхгүй.

-Цагаан сарыг цагаан идээний баяр гэж та тайлбарласан. Ер нь баярын ширээгээ цагаан идээгээр засдаг уламжлалтай байсан биз. Одоо айл бүр л хэвийн боов тавьдаг болж. Тэгвэл энэ хэдийнээс эхэлсэн уламжлал вэ?

-Нутаг нутгийн өвөрмөц онцлог байна. Жишээ нь боржгон халх, боржгон хэвийн боов тавих, баруун Монголд гүрмэл боов тавих жишээтэй. Хуучин бол тавгийн идээндээ цагаан идээ тавьдаг байсан. 20 дугаар зууны дунд үеэс гурил гэдэг бүтээгдэхүүн гарч ирснээс хойш л хэвийн боовыг цагаан сарын тавгийн идээндээ тавьж, хүндэтгэн хэрэглэх болсон.

–Шинийн нэгний өглөө мөр гаргана гэдэг бас л маргаантай асуудал болчихоод байна. Залуус бүгд л хийморийн овоо өөд мацаж, нар харахыг хүсдэг боллоо. Шинэ сарын нар мандаж байгааг харахад ямар ач холбогдолтой вэ?

-Түүхийн сурвалжид Хүннү гүрний хаан Модун Шаньюу өглөө наранд мөргөдөг байсан гэж дурдсан байдаг. Ер нь шинийн нэгний өглөө нар хардаг байсан уу гэвэл хардаг байсан. Шинийн нэгний өглөө сүлдэндээ мөргөж, алтан наранд сайн сайхнаа даатгадаг байлаа.

Өрх гэрийн тэргүүн, эрчүүд гэрийнхээ хоймор зүгт сүлд хийморийн овоог босгож, түүндээ залбирч, тэндээсээ шинийн нэгний өглөөний нарыг харж, идээнийхээ дээжийг өргөж, буян заяагаа даатгадаг. Ийм ёс үйлдсэнээр муу зүйл байхгүй.

– Ер нь таны бодлоор Монголчууд цагаан сарын баярыг ёс жаягийн дагуу тэмдэглэж чадаж байна уу. Ингэж тэмдэглэх ёстой гэсэн ёс жаяг байдаг уу?

-Хөдөө малаа маллаж байгаа малчин ард цагаан сарынхаа баярыг ёс жаягийнх нь дагуу тэмдэглэж байна. Харин хот суурин газарт цагаан сарын ёс жаяг алдагдсан. Цагаан сар гэдэг бол нүүдэлчдийн баяр. Бидний суурьшмал амьдралын онцлогоос хамааран ёс төдийхөн тэмдэглэж байна. Цагийн эрхээр ёс жаяг алдагдаж байгаа юм. Жишээ нь, Цагаан сарын баяраар алаг мэлхий өрөх тоглоом тоглох ёс алдагдаж байна. Мөн Лхам бурхан айл бүрт ирнэ гэж гэрийнхээ тотгон дээр мөс тавьдаг байсан энэ ёс төв суурин газар алдагдаж байгаа юм.

Цагаан сарын хамгийн гол утга учир нь Монгол Улс байгуулагдсаны баяр, нөгөө талаасаа цагаан сар бол эв нэгдлийн баяр. Цагаан сараар золгон гэдэг бол золгож байгаа хүндээ бие биендээ хэр буруу санаагүй шүү гэдгээ илтгэж буй явдал юм. Тэгэхээр нүүдэлчдийн баярыг ёс уламжлалынх нь дагуу л тэмдэглэдэг баймаар байна.

– Ярилцсанд баярлалаа. Та сайхан шинэлээрэй.

Г.Нараа

Холбоотой мэдээлэл
4 Comments
  1. Зочин says

    Хүн болгон олон юм яримааргүй байна. Мунхаг иргэд төөрөлдөж бүр учраа олохоо болино. Цагаан сар бол төр ёсны баяр биш. Нүүдэлчдийн шинэ оныг угтах баяр. Эв нэгдэлсэх юу байхав дээ. Зүгээр хоорондоо мэнд солилцож харилцан баярлаж буй жирийн л нэг нийтийн ёслол шүү дээ. Монголчууд одоо бага ч гэсэн соёл иргэншилд нүд тайлагдсан. Элдэв эсээр туйлшрах хэрэггүй. Бид бусдын л адил баяр ёслолоо хэв ёсны дагуу тэмдэглэж сурах хэрэгтэй байна. Өвөрмонголчууд бол өөр. Тэдний тэнэг ч юм шиг марзан хэлбэрдэлт нь цаанаа өөр учир шалтгаантай. Цөөхөн хэдэн өвөрлөгчид их үндэстэнд уусан алга болох эцсийн шатандаа явж байгаа учраас өөрсдийнхөө ялгарах шинж чанарыг зүйл бүрээр лобидож хамаг чадлараа хичээж байна. Торонд баригдсан загас мултрахаар цовхчдог шиг. Даанч үүнд үр дүн үгүй. 50 жилийн дараа тэд аажмаар устана. Харин бид өөр. Одон тв-ээр явдаг марзан шоунуудыг дуурайх ямар ч хэрэгцээ бидэнд үгүй. Бидэнд маш том боломж байгаа нь барууны баримжаатай орчин үеийн нүүдэлчдийн шинэ соёл иргэншлийг бүтээх. Анзаарч харвал бид үүний үндсийг нэгэнт тавьчихаад байна. Ганцхан бид өөрсдийн барих чиглэл алга. Энэ нь нүүдэлчин заншилтай холбоотой. Адаглаад бид хуучинтайгаа зууралдах хэрэггүй. Монгол бичиг, монгол бахархал, хүрээ соёл гэх мэтээр элийрэхээ болих хэрэгтэй. Тэнгэр заяа, нармай үзэл, Чингисизмээ бүрэн орхих хэрэгтэй. Бидэн дунд угсаатны ялгарал дээр суурилсан нийгмийн том зөрчил алга. Салан тусгаарлах үзэл нийгэмд үгүй байна. Шашины мөргөлдөөн, тэрслэх бүлэг гэж алга. Гээд бидэнд давуу тал маш их байна. Үүнийгээ л гол нь ашиглах хэрэгтэй.

    1. Зочин says

      Бид баяр наадам, зугаа цэнгэлд дэндүү их ач холбогдол өгөх юм. Ерөөсөө үйлдвэрлэгч биш ард түмний шинж л энэ юм шиг байна. За энүүгээр л нэг тодроё гэсэн хүмүүсээр нийгэм дүүрчихсэн. Бидэнд ерөнхийлөн барих жанжин шугам, баримжаа гэж алга. Үүнийг юу гэж үзэх вэ? Энэ юунаас угтай вэ? Хятад хүнийг аваад үзье. Өглөө гараад тариа будаатайгаа, газартайгаа зууралдан ноцолдох нь нэг л үндэстэй. Энэ нь амь амьдралтай нь холбоотой. Мэдээж тэр нийгэмд амар хялбараар амьдрагч хэсэг цөөнгүй байгаа. Гэхдээ үлэмж дийлэнх нь амьдралын төлөө, үмх талхны төлөө үзэлцэж шар нар бор хоногийг өнгөрүүлдэг. Энэ тэмцэл Дундадын нийгэмд дэндүү нийтлэг үзэгдэл. Хэрэв тэгэж зүтгэхгүй бол чи харсаар байтал хүний нүдэн дээр өлбөрч үхнэ. Монголчууд ганцхан хүн чанаргүй, адгуус араатанлаг биш л дээ. Дундад иргэн улсын нийгэмд хүний ертөнцийн харгис хууль газар сайгүй үйлчилнэ. Тэр хүн өлбөрөөд унаж байхад ажиг ч үгүй дээгүүр нь алхаад гарах зарчим тэр нийгэмд хадаастай. Манайд ч угтаа ижил. Улаанбаатарын хүн ам 3 сая хүрч нийгмийн хөгжил өдийгөөс нэг их дэвшихгүй бол бид тийм үзэгдлийг өдөр тутамдаа кино шиг үзэх вий. Хэн ч тоож, эмзэглэхгүй болно. Өнөөдөр нэг муу оюутан хүүхдээ гаргаад хэнэг ч үгүй хогийн саванд орхиж байгаа цаг үе шүү дээ. Тэхээр ингэж дуусахгүйн тулд хэдэн зуун, мянганыг үдсэн туршлагадаа тулгуурлан тэр их үндэстний эс ширхэг бүр үйлдвэрлэх, босож зүтгэх, хөдөлмөрлөхийн төлөө борви бохисхийхгүй тэмүүлдэг байна. Хэдэн зуун, мянганы туршид явагдсан амьдралын хэмнэл заншил, зуршил, иргэншил болон төлөвшжээ. Харин бидэнд юу өвлөгдөн үлдэж вэ? Бид юм л бол эзэн Чингисээр гайхуулах дуртай. Гэтэл тэр бол нүүдэлчин уламжлалаараа хүний юм дээрэмдэж өсөн хөлжсөн нөхөр шүү дээ. Ард түмэн нь бас тэгэж хүчирхэгжсэн. Бэлээхэн үйлдвэрлэгч үндэстнийг тонох боломж байхад өглөө бүр, өдөр бүр нэг зүйлээ дагнан хийж амьдрах, үхэр шиг зүтгэх хэвшлээс татгалзсан. 13-р зууны монголчуудын тэр хүчирхэгжлийн дэргэд 5000-ны түүхтэй суурьшмал иргэн улсын ололт агуу байсан учраас өнөөдөр бид хог дээр үсрэхэд ойрхон иржээ. Бодит баримт гэвэл энэ л байна. Бид яагаад өөд нарны бара харахгүй байгаагийн учир энэ л байна. Яагаад иргэд нь ядуу амьдарч, түшээд нь улсаа тонож байдгийн учир ийм л байна. Бид Чингисизмийн балгаар өнөөдөр Ждүчдийг, Ломбардчидыг, 60 тэрбумчдыг, тухайлан хэлбэл Содбаатар, Нямдорж тэргүүтэнг хулгай хийх боломжийг нь нөхцөлдүүлж, гэмт хэргийг нь өөгшүүлэн даврааж байдаг шалтгаан энэ л байна шүү дээ. Засгийн гишүүдийнх нь талаас илүү нь улсаа тоносон байхад бид хүлээн зөвшөөрч суудгийн цаад шалтгаан ердөө энэ л байна. Нөгөөдүүл нь бүр давраад биесийнхээ хэн нь илүү идсэнийг баримтаар нотлох гэж дайрахдаа цаанаа бол илүү их бялууны хэрчим хүртэхээр зүтгэж буй цор ганц зорилготой л байдаг. Энэ бол Монгол үндэстний хүн нэг бүр дээрэмчин сэтгэлгээг хүлээн зөвшөөрч байдагтай холбоотой. Дээрэмчид яадаг юм бэ? Тэд бэлэн олз олж өөрийнхөө хүч нөлөөг тэлэх цор ганц зорилготой байдаг. Үүнийгээ зөнгөөрөө л хийдэг. Ингэхийн тулд бусдад гайхуулж хүлээн зөвшөөрүүлэх. Юухнаар ч гэсэн бусдыг ангайлгаж тэднийг байлдан дагуулах үзэл бидний цусанд бугшаастай. Ердөө хүн төрөлтний шалихгүй нэг мэдлэгийг өөрийн болгосондоо эрдэж үүнийг нь огт мэдэхгүй өөр бусдад гайхуулах. Тэднийг алмайруулах. Монгол хүний инстинкт ердөө энэ зарчмаар ажилладаг. Монгол хүн амьдралын утга учир, тасралтгүй үргэлжлэх зарчимд туйлын бага ач холбогдол өгдөг. Өнөөдөр л чи амжихгүй бол хожим үгүй. Өнөөдөр л чи бусдыг ангайлгахгүй бол хожимдоно. Цаана нь ямар эрсдэл байх сонин биш. Чадаж байгаа цагтаа… Гэх мэтээр философи нь үргэлжилнэ. Үүний нэг илрэл нь жишээлбэл фэйсбүүк. Эсвэл баяр ёслол. Энэ баяраар хэн нь сайхан худлаа шааж, амныхаа хөөсийг цахартал чалчиж, таазандаа тултал боов өрж, цаанаас нь өөрийнх нь нүүр харагдах аргагүй том сүүлтэй иргэний ууц таваглаж, данх шиг хөөргөөр тамхилна тэр л өнгөлөх нигууртай. Ердөө монгол хүндээ бас байгаа биш юм. Сэтгэлгээний доройтолд орсон үндэстэн бүр иймэрхүү аягтай байх нь түгээмэл. Африкийн зарим омгийнхон манайхантай тун төстэй аяглана. Нэг хүнд оногдох ДНБ нь чадан ядан 4000 доллар болж байгаа юу гүй юу. Амжиргааны баталгаажих түвшин жилийн 4-5 сая төгрөг. Гэтэл зөвхөн цагаан сараар л гэхэд дундаж өрх 1,500,000 төгрөг зарцуулдаг статистик байна. Ямар орлогоороо бид баяр тэмдэглэж байна аа? Хулгайгаар уу??? Дундаж төрийн түшээ цалингаасаа хэдэн мянга давсан их өв хөрөнгөтэй. Цалингаараа ийм баялагийг бүтээх боломжтой юу? Засгийн тэргүүн нь үнэтэй байраа тайлагнаж чаддаггүй орон шүү дээ. Хүн нэг бүр энэ нүсэр баяруудыг тэмдэглэх бичигдээгүй хуультай. Тэмдэглэхгүй бол гадуурхагдана. Бараг л гаж буруу этгээд гэж сэрдэгдэнэ. Хамаатан садан нь гоочилж эхэлнэ. Муу ёрын, бэлэг дэмбэрэлгүй, арчаагүй хоосон амьтнаараа дуудагдана. Хэрэв чи цагаан сараар төсвийн мөнгө хумслаад машинаа сольчихвол танилууд чинь чамайг сэрдэх биш хийморьтойг чинь бахдаж туршлагыг чинь судлах гэнэ. Гайхалтай. Нүүдэлчин хүнд хорио цээр гэж байдаггүй. Ямар ч шашин шүтэж түүнийгээ оймс шигээ сольж болно. Ашиг орлого олох тал дээр яг энэ зарчим үйлчилнэ. Чи хийж болсон юм чинь би яагаад хийж болохгүй гэж? Хэрэв би хулгайч бол чи ч бас хулгайч, хамт унанаа хө. Хэрэв чи адуугаа хулгайд алдсан бол өөрийгөө хохирогч гэж яаран үзэхгүй. Харин тэр хулгайлаад байгаа сүлжээнд орж өөртөө ашиг олох л сонин санагдана. Тэгээд л бусдын адууг шуудхан зөрүүлээд л хусна. Зарчим ердөө л энэ. Ингээд бодохоор бидний асуудал системдээ ч биш, хуульдаа ч биш бидэнд өөрсдөд маань л байна аа даа?

  2. Anonymous says

    deerxiig unshlaa saihan uneniig bichjee .muu eej mini munch ix ydardag baisandaa xeden udur tanix tanixhui humuus orj ireed neg zolgoson bolood xamagiig ideed uugaad duusgaad sogtood shogtood duusgadag bailaa

  3. ард says

    Дээр бичсэнээс илүү доор бичсэн сэтгэгдэл илүүтэй анхаарал татахаар, илүү утга учиртай гэмээр бн, үнэхээр л бид нэг л бишээ. Хулгайчдаа өөгшүүлэн, тэдэнд луйвардуулж, элийрч дэлийрсэн эргүү тэнэг ард түмэн болжээ бид. Монголчууд бид бусдын хийснийг авчирч биесээ шулах бус дор бүрнээ, чадах чадахаараа бага ч болтугай юм хийж, түүнээ харин бусдад зөрүүлээд өгдөг болох л хамгаас чухал бн. Үеийн үедээ үүрд мөнх хэрэглэгч, зөөж авчирагч, биесээ шулан дээрэмдэгч хувь заяагаа орхих юмсандаа ахан дүүс минь

Reply To ард
Cancel Reply

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд www.Ugluu.mn хариуцлага хүлээхгүй болно. ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул ТА сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Сэтгэгдэлтэй холбоотой санал гомдлыг 315090 утсаар хүлээн авна.